Gemeente Bergen Limburg

De gemeente Bergen is aan het einde van de 18e eeuw ontstaan uit de drie voormalige heerlijkheden Well, Afferden en Heijen. De al sinds eeuwen bestaande heerlijkheden (gebieden waaraan een titel en rechten verbonden zijn) werden in 1798 vervangen door communes naar Frans model. Daarna zijn in 1800 de kleinere communes tot één mairie samengevoegd. 


 

Drie Heerlijkheden.

Tot de heerlijkheid Well behoorden de parochies Bergen (met Aijen) en Well. Sinds de zestiende eeuw werd door de schepenbank van deze heerlijkheid als zegel de afbeelding gebruikt van een schild met rechtstaande pijl, de punt naar boven gekeerd. Dit zegel is ontleend aan het wapen van Straelen. In de dertiende eeuw behoorde Well namelijk aan de heren van Straelen.

De heerlijkheid Afferden met het kasteel Bleijenbeek viel samen met de parochie Afferden, waarvan de heilige Cosmas en Damianus de patronen zijn. Op de verschillende zegels van de schepenbank waren deze geneesheren uit Klein-Azië, de H. Cosmas met een vijzel met stamper in de linkerhand, en de H. Damianus met een ampulla in de rechterhand, afgebeeld.

De heerlijkheid Heijen, welke in tegenstelling tot de beide genoemde Gelderse heerlijkheden, behoorde tot het hertogdom Kleef, voerde de afbeelding van St.Dionisius, de kerkpatroon, in zijn wapen.

Mairie Bergen.

Zo is in 1800 de mairie oftewel gemeente Bergen ontstaan uit de communes Afferden, Heijen en Well - Bergen. De mairie kreeg een bestuur met een conseil municipal (gemeenteraad) en een maire (burgemeester). In het jaar 2000 vierde de gemeente dan ook haar 200 jarig bestaan.

De nieuwe bestuurlijke eenheid bestond van noord tot zuid uit de dorpen Heijen, Afferden, Bergen en Well. Siebengewald en Wellerlooi worden hierbij niet genoemd, omdat dit toen nog gehuchten waren, die respectievelijk behoorden tot de dorpen Afferden en Well.

Pas in de tweede helft van de vorige eeuw hebben deze gehuchten zich ontwikkeld tot echte dorpen. Siebengewald werd in1863 en Wellerlooi in1894 een zelfstandige parochie.

Het oudste bevolkingscijfer van de gemeente dateert van 1801/1802. Toen had onze gemeente 2.749 inwoners. Bij de eerste algemene volkstelling op 1 januari 1830 had Bergen 3.445 inwoners.

Nalatenschap der heerlijkheden

In de Franse tijd zijn de heerlijke rechten afgeschaft en in 1815 zijn zij niet hersteld. Daarom is met de Franse tijd de historie van de heerlijkheden afgesloten. Dit betekent echter niet, dat in het verdere verloop van de geschiedenis van het grondgebied der gemeente Bergen en haar bevolking de sporen van de vroegere heerlijkheden uitgewist zijn.

Er heeft gedurende tientallen jaren nog een band bestaan tussen de bewoners van de kastelen van Well en Heijen enerzijds en het bestuur van de gemeente anderzijds. Tot in de jaren dertig van deze eeuw zijn er namelijk verscheidene perioden geweest dat de burgemeester der gemeente Bergen op een van beide kastelen woonachtig was. Tot januari 1935 was de gemeente in drie administratieve afdelingen verdeeld, welke eigen inkomsten en eigen lasten moesten dragen. Het grondgebied van deze afdelingen, respectievelijk genaamd Well-Bergen, Afferden en Heijen, correspondeerde met dat van de drie voormalige heerlijkheden.

Gemeente Bergen Limburg in 1867.


 

Het eerste wapen van de Gemeente Bergen Limburg.

Gedurende ruim een eeuw had de gemeente geen wapen. In de maand oktober 1906 richtte het gemeentebestuur een verzoek aan H. M. de Koningin om de gemeente toe te staan een wapen te voeren, waarvan het ontwerp was bijgevoegd. Dit ontwerp was samengesteld door burgemeester Gerard Peters in overleg met de heer A.J. Flament, Rijksarchivaris in Limburg. Bij koninklijk besluit van 22 januari 1907, no.18 werd bovenstaand wapen aan de gemeente verleend, samengesteld als volgt:

Gedeeld in twee. Doorsnede I: 

A. in goud de Heilige Dionysius, van voren gezien, gekleed in witte tunica, waarover heen een toga van keel, houdende in de samengevouwen handen zijn afgesneden hoofd, gedekt met een bisschopsmijter van zilver en omgeven door een nimbus van goud, aangezicht, handen en voeten van natuurlijke kleur, de laatste geschoeid met sandalen van keel.

B. In azuur een pijl van zilver paalsgewijze geplaatst met de punt naar boven.

Doorsnede II: In goud de H.H. Cosmos en Damianus, van voren gezien en naast elkaar geplaatst, beiden gekleed in witte tunica, waarover heen een toga van keel, aangezicht, haren, handen en voeten van natuurlijke kleur, de voeten geschoeid met sandalen van keel en de hoofden omgeven door een nimbus van goud, houdende de H. Cosmos in de rechter-, de H. Damianus in de linker hand een zwaard van zilver met gevest van goud, de H. Damianus met de rechterhand een ampulla van zilver.

( Siebengewald en Wellerlooi komen niet in het gemeentewapen voor; zij zijn immers veel later ontstaan dan Afferden, Heijen en Well.) Dit wapen werd tot 01-06-2017 gebruikt.


 

De gemeente grens.

Bergen maakte in ieder geval sinds de zestiende eeuw deel uit van de schepenbank Well en had geen eigen zegel of wapen. Bergen behoorde verder bij het Overkwartier van Gelre of Spaans Opper-Gelre. Tijdens de Spaanse Succesieoorlog werd het door Pruisische troepen bezet, en zo bleef het als deel van Pruisisch Opper-Gelre ongeveer een eeuw lang Duits (tot 1814).

Het congres van Wenen in 1815 heeft de oostgrens van de provincie Limburg en daarom ook van de gemeente Bergen definitief vastgesteld. Toen is bepaald dat de plaatsen op de rechter Maasoever tot de Nederlanden zouden behoren, zodat de Nederland-Duitse grens op een afstand van tenminste 800 Rijnlandse roeden (ongeveer drie km) ten oosten van de Maas gelegen werd. Dit was in die tijd gelijk aan de afstand, welke men met een kanonschot kon bereiken.

De gemeente Bergen lag geheel in deze "Maas zoom", de toenmalige veiligheidsgordel van het Nederlandse grondgebied.

In 1817 is de gemeentegrens op enkele punten gewijzigd. Een enclave van de vroegere heerlijkheid Afferden, welke omsloten werd door het grondgebied van Weeze, werd bij laatstgenoemde plaats gevoegd, terwijl het toenmalige gehucht Siebengewald tot Nederlands grondgebied verklaard werd.

In 1895 wil de gemeenteraad de gemeente Bergen splitsen in twee gemeenten. (Afferden en Heijen aparte gemeente)

In 1897 werd het plan van splitsing vanwege 'Haagse' bezwaren afgeblazen.

In 1973 werd Heijen bij de gemeente Gennep gevoegd.


 

De oorlogsjaren 1940-1945

In onze vaderlandse geschiedenis zijn de jaren 1940-1945 als een zeer sombere en moeilijke periode aan te merken. Dit geldt onverminderd voor de gemeente Bergen. Hier is in het bijzonder te denken aan de Oorlogswinter 1944-1945. Toen is Bergen evenals andere gemeenten aan de oostzijde van de Maas werkelijk een bufferzone geweest. De geallieerde strijdkrachten zijn in september-oktober 1944 namelijk doorgedrongen tot de westzijde van de Maas, waar men deze rivier als een zekere natuurlijke begrenzing van het bevrijde gebied gebruikte. Sindsdien lag de hele gemeente letterlijk in de vuurlinie. Er zijn in alle dorpen bij de beschietingen, waaraan men herhaaldelijk was blootgesteld, inwoners gedood of gewond. Door het bevel tot evacuatie, dat de bezetter opeenvolgend gegeven heeft in de periode oktober 1944 tot en met januari 1945, is voorkomen dat er meer slachtoffers gevallen zijn. Door de evacuatie lag de mogelijkheid tot plundering del' woningen open, waarvan een gretig gebruik gemaakt is. Verder is er door de oorlogshandelingen zeer veel schade aangericht aan woningen, bedrijfsgebouwen en andere panden. Bij de terugkeer van de geëvacueerde bevolking in het voorjaar 1945 bleek 80% van de woningen door oorlogsgeweld getroffen te zijn. Van de drie kastelen, stille getuigen van het weI en wee van de vroegere heerlijkheden, werden de kastelen te Heijen en te Well zwaar beschadigd, terwijl het kasteel Bleijenbeek te Afferden geheel verwoest werd. De kerken in de zes dorpen waren onherstelbaar beschadigd en van de tien lagere scholen waren er zes verwoest.

De wederopbouw

In 1945 is Bergen begonnen met het herstel van de oorlogsschade en de wederopbouw van verwoeste gebouwen. Er moest zoveel werk verzet worden dat de sporen van de oorlogsverwoestingen niet in enkele jaren uitgewist konden worden. Omstreeks 1955 was de wederopbouw voltooid, waarmee een moeilijke periode afgesloten was. Dit betekende eveneens het begin van de ontwikkeling van Bergen tot de welvarende gemeente van nu.

Bergen heeft sinds 1991 een gemeenteband met Miloslaw, een gemeente in het westen van Polen.


 

De vlag van de gemeente Bergen Limburg.

Op 14 oktober 1969 besloot de gemeenteraad dat Bergen een eigen vlag zou krijgen. De banen van de vlag zijn afgeleid van de schilden en wapenstukken (heiligen), die in het wapen voorkomen. De overheersende kleuren van de schilden van het gemeentewapen zijn goudgeel en azuurblauw, terwijl de wapenstukken overheersend rood zijn. Om de drie heerlijkheden evenredig te vertegenwoordigen in de vlag is gekozen voor vijf horizontale banen met als kleuren geel, blauw, rood, geel en blauw.

Tot 1999 was het gemeentewapen ook het logo van de gemeente. Het wapen was echter enigszins verouderd, zowel in vormgeving als in inhoud; het dorp Heijen maakte nog deel uit van de gemeente en de dorpen Siebengewald en Wellerlooi waren nog niet opgenomen.

Het nieuwe logo heeft een meer moderne vormgeving. Het zegt iets over het karakter van de gemeente; groen, toeristisch, langgerekt, water, bossen en weilanden. Het logo wordt gebruikt op het briefpapier en alle andere ‘uitingen’ van de gemeente. Het ‘oude’ wapen werd nog steeds bij belangrijke, historische gebeurtenissen gebruikt.


Tot 1973 bestond de gemeente Bergen uit de dorpen Afferden, Heukelom, Aijen, Bergen, Nieuw Bergen, Heijen, Siebengewald, Well en Wellerlooi. Met ingang van 1 januari 1973 werd Heijen afgescheiden van de gemeente Bergen en toegevoegd aan de nieuw gevormde gemeente Gennep. Toch hebben we lange tijd hetzelfde gemeentewapen uit 1907 gehouden. Heijen werd daar nog steeds in vertegenwoordigd door de H. Dionysius, in het schild op de heraldisch meest belangrijke plaats, namelijk linksboven. Na 44 jaar is besloten tot een nieuw wapen en het aan te passen, volgens het grondgebied van de gemeente.

Het wapen van de Gemeente Bergen Limburg per 01-06-2017.

In het nieuwe gemeentewapen zijn de zeven kerkdorpen weergegeven door middel van zeven pijlen. De pijl is van oudsher een kenmerk van strijdvaardigheid. De zeven pijlen worden door een band met elkaar verbonden. De band staat symbool voor samenwerking en eenheid.

In azuur een golvende dwarsbalk van goud, waaroverheen een bundel van zeven pijlen van zilver, de pijlen samengebonden door een band van keel.

Het schild gedekt met een gouden kroon van drie bladeren en twee parels.


 

Well, gemeente Bergen Limburg


De gemeente Bergen bestaat nu uit de plaatsen : Afferden (met Heukelom) -  Aijen - Bergen - Nieuw Bergen - Siebengewald - Wellerlooi en Well.

De totale oppervlakte gemeente Bergen: 10.943 ha. In maart 2015 telde de gemeente 13.133  inwoners. Per 01-01-2018 zijn er 13.110 inwoners waarvan 2.442 personen in Well wonen.