Het Wellse pontveer

De basis waardoor Well is ontstaan, is de Maas met de oversteekplaats. 

Veren in de Heerlijckheid Well.

Gezien de bijzondere ligging van Well, direct aan de Maas op een hoog punt en aan een knooppunt van wegen hadden de Romeinen al in Well een Maasovergang en belangrijke aanlegplaats voor de doorgaande route Colonia Ulpia Trajana (Keulen, Xanten) waardoor ons dorp op de nodige bescherming kon rekenen. Ook zij maakten gebruik van de bocht in de meanderende Maas. Deze bocht zorgt er voor dat de Maas hier niet van zuid naar noord stroomt, maar van oost naar west. Daarbij komt nog de wind, die bijna altijd vanuit Wanssum waait en zo was het  in de tijd van de Germanen al gemakkelijk om met en bootje de Maas over te steken.


Aan de Maasovergang heeft Well zijn ontstaan te danken.

Eeuwenlang is de Maas ook van grote betekenis geweest als voedselbron en handelsweg. Op de hoogte waar, dicht bij de veerovergang, tot 1945 de Wellse parochiekerk lag, heeft hoogstwaarschijnlijk een Romeinse wachttoren met bijgebouwen gestaan. Well was in de Romeinse tijd de Maashaven voor Trajana (Xanten). Steeds heeft Well zijn Romeinse Maasovergang gehouden, eerst met boten en later een veerpont, tot in 1954 de vaste oeververbinding in de vorm van een Baileybrug kwam.

In de Heerlijckheid Well kon men in vroegere tijden op zes plaatsen de Maas per veer oversteken. Er waren drie grote veren, die ook paarden met wagens konden overzetten, namelijk: het veer van Well, de Wanssumse Staay tegenover het Elsteren, en de Beekerstaay (Vierlingsbeek) tegenover Bergen. En dan waren er nog drie kleine of voetveren, alleen bestemd voor het oversteken van mensen en dieren: het veer te Ayen, het veer, dat Maashees met de Kamp in Well verbond en het Blitterswijckse veer, dat overvoer naar Wellerlooi. Staay,staai, stade of veerstat was in de oude tijd, op de westelijke Maasoever, de benaming voor een veerpontaanlegplaats.

Vanaf de Romeinse tijd stond aan de overkant van de Maas, op de z.g. "Romeinse driehoek" slechts één huis, dicht bij het veer: De Kaoi. Deze driehoek was tot het jaar 1798 tiendplichtig aan de kasteelheer van Well. Kaoi, in het Nederlands kaai (volgens van  Dale) betekent walkant langs een vaarwater of haven, waar schepen kunnen aanleggen of lossen.


Het Wellse veer werd in het jaar 1401 uitdrukkelijk vermeld bij de goederen van de Heerlijckheid Well en de Heren van het Wellse kasteel hebben hun veerrecht altijd met ijver verdedigd, totdat de Fransen in 1798 een eind maakten aan de "Heerlijcke rechten".

 

 
 

Bij het veerhuis van Wanssum lag een klein wachthuisje op palen.

Reizigers vanuit de richting Venray-Wanssum werden hier overgezet. Well is aan de overzijde zichtbaar met de St. Vituskerk. Het Wellse veer legde hier aan bij de Kooy, in de volksmond de Kaoj - Koy. Vanaf de Kooy liep een weg naar een zeer oud knooppunt van wegen uit de Romeinse tijd, midden in het onbewoonde heidegebied van het "schiereiland" tussen Maas en Molenbeek. De herinnering aan het Wanssums veerhuis wordt bewaard in een straat die loopt van de Stayerhofweg richting de Maas.


 

Detail van een kadasterkaart van Well tussen 1811-1832


 

Well vanaf de Wanssumse Kooy in 1897.


 

Well met de langgerekte veerstoep.


 

Gierpont....

Een gierpont is met een kabel bevestigd aan een punt in het midden van de rivier op de bodem. Door het schip schuin te draaien, zal de boot door de stroming de overkant bereiken. Tegenwoordig hebben alle gierponten een dieselmotor ter ondersteuning om sneller aan de overkant te komen. De lengte van de kabel is o.a. afhankelijk van de breedte van de rivier. Omdat het ankerpunt en de pont enige afstand van elkaar zijn wordt de verbindingskabel met een of meerdere kleine bootjes ter grootte van een roeiboot, boven water gehouden. Deze bootjes waren ook voor het overige scheepsverkeer een teken dat een gierpont gebruikt werd en tevens dat men de pont diende te passeren aan de andere kant van de bootjes.

 


 

Een detail van de rivierenkaart uit 1849, met onderaan de vermelding van het pontveer te Well.


 

Ca. 1900. Veerman Frans Kessels met een dame uit Den Haag. De familie Kessels was generaties lang veerman in Well.

Vanaf 1641 gingen de bedevaartgangers via de pont en de Kevelaersedijk naar het naburige Mariaoord Kevelaer.
Er deden zich ook gereld conflicten voor. Daar zorgde de status van de veerrechten voor. Mensen die van richting Venray kwamen mochten niet met het Blitterswijckse veer. Toch werden hier geregeld mensen overgezet, totdat de rentmeester van kasteel Well hier in 1760 een eind aan maakte. De kasteelheer liet in Wellerlooi de veerman Willem van Kessel arresteren. De Wellse veerman Johannes Kessels was er bij.  Zes passagiers en de veerman werden naar het kasteel gebracht, waar het overzet bootje in de kasteelgracht gelegd werd. De heer van Well eiste schadevergoeding en van Kessel moest zes gulden boete betalen.  De Fransen maakten in 1798 een eind aan de "Heerlijcke rechten". Sindsdien was het Wellse veer domeingoed: achtereenvolgens van de Franse, de Nederlandse, de Belgische (1830-1839) en vervolgens weer van de Nederlandse staat. Het groot onderhoud van het Wellse rijks veer kwam voor rekening van de Domeinen, maar de pachter was verantwoordelijk voor het in goede staat houden van zijn pont.


 

In het prachtige Limburgse rivierenlandschap ligt het dorpje Well met zijn ranke kerktoren. Deze opname is uit 1910 en op de pont staat een van de eerste auto's uit die tijd. De dames dragen knipmutsen.


 

Februari 1911. Well was in feest bij de installatie van pastoor Gudden.

Links de bel voor de passanten, die overgezet moesten worden naar de Wanssumse kant.  In 1911 was het pand links een postkantoor, bewoond door kantoorhouder Janssen en zijn gezin.

Rechts het pand van de familie Vos. In de voordeur staat dochter Jana Derks-Vos die 3 maanden eerder op 10-10-1910 getrouwd was met Toon Derks. Hiervoor had de familie O. Ex het pand gehuurd en hadden er een Café - Logement, zoals boven de voordeur staat.

Daarnaast ligt het huisje van Toon Koenen, kapper en dorpsomroeper bij b.v. openbare verkopingen. Het grenst aan het oude (veer)huis café "het Anker" van veerman Arnoldis Drissen.

Meer dan 40 jaar was de familie Drissen huurder van het  Rijksveer in Well, dat in die tijd een van de drukste  Maas overgangen van Limburg was. Eerst dus vader Arnoldis en van 1939 tot 1954 was zoon Martin Drissen (geb. in 1918) belast met het beheer van dit Rijksveer.


 

1924 Veer bij Well . August Deusser (1870-1942)

De Zwitserse Professor Friedrich August Deusser woonde vanaf 1917 met zijn gezin op kasteel Arcen en was kunstschilder.


 

In 1840 verkeerden de meeste Noord-Limburgse ponten, waaronder de Wellse, in slechte staat: hoofdingenieur Conrad schreef "alle ponten behooren te worden hersteld, want dit is zeer noodzakelijk om ongelukken te voorkomen".
 
In 1841 wenste de pachter van het veer te Well ontslagen te worden van de verantwoordelijkheid voor eventuele schade toen zijn pont in het ijs vast zat. De hoofdingenieur van Rijkswaterstaat, Conrad, schreef hierover dat de pont meer gevaar liep dan de eveneens in het ijs vastzittende schepen "want alle inwoners zullen zoo als dat gemeenlijk het geval is zich behulpzamer tonen voor het redden van particuliere schepen, dan voor iets wat den lande toebehoort".  De pont bleek uiteindelijk geen schade te hebben opgelopen. Volgens de burgemeester van Well kwam dat met name doordat de pont op zijn bevel "met de meest mogelijke bezorgdheid uit het ijs was gehouwen", waarbij ook de veldwachter "een waakzaam oog" hield. Na 1841 werd ook voor Well een nieuwe pont gebouwd van 4 m. lang en 1 m. breed.


 

Zondag 19 oktober 1924 bij het veer. Deze foto maakte Piet Kessels, die destijds op de hoek Kasteellaan / Hoenderstraat woonde en familie was van de Kessels veerman generatie.

De veerman stond in ons dorp in hoog aanzien, het was een zwaar maar belangrijk beroep. In de pachtovereenkomst stond o.a. dat de veerlieden moesten beschikken over "een goed, zedig gedrag en beleefd dienden te zijn jegens het publiek".  Ze moesten tenminste 21 jaar oud zijn en over de vereiste kennis van de scheepvaart beschikken. Bij normale weersomstandigheden dienden er twee veerlieden de pont te bedienen, bij hoog water vier. Hogere militairen, ambtenaren en boden in dienst van het gouvernement moesten gratis worden overgezet. De veerman mocht maximaal een kwartier wachten wanneer er onvoldoende passagiers voor een overtocht waren. Vrijgestelde personen moesten echter direct worden overgezet.

Het veer vormde een schakel voor handelsverbindingen met de regio Venray, de Peel en het achterland. Ook de posterijen maakten gebruik van de pont, evenals militaire transporten.



 

1930. Veerman Arnold Drissen met zoon Martin, die later het veer later van zijn vader overnam.


 

De Wellsche veerstoep in 1933.


 

De pont met Well op de achtergrond vanaf Wanssumse zijde


 

Weekblad het Zuiden wijdde in 1933 een hele pagina aan Well. Een detail hiervan is deze foto van het veer.

Ook hier is duidelijk te zien hoeveel smaller de Maas was voor de kanalisatie van de Maas. Er werden toen bochten uit de Maas gehaald en ook werden stuwen aangebracht en het peil steeg aanzienlijk. Dit alles om de scheepvaart te bevorderen.


 

De bel voor het veer aan de Wanssumse kant. Het oude veerhuis hier werd van oudsher "de Kooy" genoemd. Dit is een oude benaming voor kade.


 

Aankomst op 31 maart 1937.


 

Eind jaren dertig verlaat een vrachtwagen de pont.

De familie Arnold Drissen was in 1934 de straat overgestoken en gaven het pand eerst de naam "Groot Veer" en nadat dochter Nellie de zaak overnam heette het “Veerhuis”. Zoals op de gevel aangegeven staat:  een Café Biljart en telefoon nummer 4. Rechts paard en melkkar van Màntje Klabbers.


 

In de Duitse bezettingstijd gaat het Wells jeugdelftal in 1942 naar Wanssum om een voetbalwedstrijd te spelen. Twee jaar later werd de pont gebombardeerd.

Boven: v.l.n.r. Sraar Sijberts, Hub Holla, Hub Lenssen (Chris zn.) Jan Kessels, Frans Koppes, Herman Kersten, Piet en Grad Hendrix (de Klomp) – Piet Martens en Hub Reiniers.
Onder: Hub Lenssen (Jacob zn.) Wiel Daniels, Hay Smits, Hans van Sas, Herman Lenssen, Sef Klabbers, Toon Velden, Mich Simons, Pierre Kessels, Hay Simons, Gerrit Lenssen, Piet Valentijn en Frans Reiniers. In het midden zit Wim Simons die de voetbal mocht dragen. Het was maar een balletje, er was geen andere in de oorlogstijd!


 


Beschieting pontveer in WOII....

Op 23 september 1944 was het veer in Bergen kapotgebombardeerd. Dit hield in dat alle transport in Well over de Maas moest. Het Wellse veer was vanaf toen de enige brede levensader voor de Duitsers met de overkant. Er werd volop gebruik van gemaakt voor het materieel- en troepentransport. Dit gebeurde vooral 's nachts. Ook kwam er geregeld weggehaald vee over het veer richting Duitsland. De veerman Martin Drissen zag dit met lede ogen aan.

Op 12 oktober was het zover. Het was voor Well de ergste dag tot nu toe. Eerst vlogen er drie vliegtuigen laag over de veerpont. Bij de volgende vlucht werd er gebombardeerd. het water spatte over de huizen in de Grotestraat.Maar het was een enorme misser. De veerpont werd nauwelijks geraakt, maar het dorp wel.....

Op 15 oktober was het een heldere dag. Hoog boven Well vliegt een Brits verkenningsvliegtuig dat foto's maakt. De veerpont lag er nog steeds. De Duitsers zien in dat het niet langer verantwoord is om de pont zo dicht in de dorpskern te hebben liggen. Ze besluiten om de pont een stuk zuidwaarts te verslepen, richting kapelletje. In de tussentijd was het bij burgemeester Douven bekend geworden, dat er weer een groot veetransport vanuit Sevenum zou gaan plaats hebben. Via de smid Krebbers werd contact gezocht met van Soest uit Ayen die een "Ausweis" had weten te versieren als ambtenaar voor de voedselvoorziening om zich vrij in het frontgebied te bewegen en die dus ook aan de andere kant van de Maas mocht komen. Hij kreeg een dringende boodschap mee voor de baron de Weichs de Wenne van het kasteel Geijsteren. Het verzoek was gericht aan de geallieerden en hield in dat de veerpont op 20 oktober versleept zou worden en nu toch ècht kapot gebombardeerd moest worden. Nadat de veerpont versleept was werd op diezelfde dag door jabo's aangevallen. Het brandde erg, maar het was de motor en de olie. Hierbij liet een Duitse soldaat het leven. De gehavende pont is later nog richting Ayen versleept. 


 

1946. Ongeveer twee jaar voordat deze foto werd gemaakt bombardeerden de geallieerden de kerk. Hierin zaten de Duitsers, die de toren gebruikten als uitkijkpost .


 

Ansichtkaart uit 1952. Het aanzicht van Well was helaas veranderd door oorlogsgeweld. De gebombardeerde St. Vituskerk zou niet lang hierna met de grond gelijk worden gemaakt. Links het inmiddels wit opgeschilderde Hotel 't Veerhuis, dat ook nu nog een horeca bestemming heeft.


 

1954, toen de Baileybrug werd gebouwd en het veer bijna uit de vaart werd genomen.


 

 Met de vlag halfstok voer Martin Drissen voor het laatst de Maas over. 

Op 3 september 1954, de dag van de opening van de Koninginnebrug ( Baileybrug) moest veerman Martin Drissen met weemoed terugdenken aan de vervlogen jaren op de Maas te Well. Het overvaren was voorgoed afgelopen.

Bij hitte en kou, bij storm en regen. Bij 't verrukkelijkste lenteweer had hij bekende en onbekende gezichten heen en weer gevaren, jaar in jaar uit. En bij hoog water, als het veer uit de vaart moest worden genomen, had hij ploeterend met een roeiboot het allernoodzakelijkste verkeer in stand weten te houden.

Wanneer aandrijvende ijsschotsen erop wezen, dat de Maas weldra zou dichtvriezen, werd de veerpont losgemaakt en naar de veilige monding van de Molenbeek gesleept, om niet gekraakt te worden door het ijs. En wanneer de Maas was dichtgevroren hadden Martin en zijn vader gezorgd voor een aspad over het ijs, zodat de oeververbinding niet verbroken werd. Zo was het gegaan in Martins tijd, zo was het vele eeuwen gegaan.
 

Later zou het veer nog incidenteel in dienst genomen worden, bijv. als er herstelwerkzaamheden aan de brug moesten worden uitgevoerd. Zo ook in 1971. De scholieren die naar school gingen in Venray gingen dan dagelijks met de fiets de pont op en de Maas over. Jacqueline Baltussen-Lamers (Den Bosch) herinnert zich dat wanneer het erg koud was ze in het hutje bij Martin Drissen, haar vroegere buurman in de Vitusstraat, mochten zitten. Lekker warm, maar het stonk er ontzettend naar de olie!


 

 

 

 

Eind jaren "70, toen de Baileybrug gesloten werd voor vrachtverkeer, kwam er tijdelijk weer een pont varen tussen het Wellse Veerhuis en de Kooy in Wanssum.


 

Schilderij van "de Kooy" in 1988. Destijds woonde de familie Tax in dit pand. De historische naam van de voormalige boerderij is jammer genoeg veranderd in Maashoeve, de er naast gelegen camping heet nog wel de Kooy.

Gradus en Marie Tax- Metsemakers runden hier een café-boerderij. Het bier kwam van Herman Koppers - brouwerij het Hert uit Well. In WOII is het pand door de Duitsers opgeblazen. In 1951 werd de nieuwe café boerderij gebouwd door zoon Ab en zijn vrouw Dien Rambags. Ze begonnen ook met een camping.

Vanwege de ligging van de veerstoepen aan de Maas werd elke twee jaar door militairen een oefening gehouden waarbij door de genie een brug over de Maas werd gelegd. Dit gebeurde zowel vóór de oorlog en tijdens de mobilisatie als ná de oorlog. Een grote NAVO legeroefening "Atlantic Lion" was er nog in 1983. Op 19 september is ze begonnen en er trokken 40.000 manschappen de Maas over. Er was uiteraard veel bekijks aan de oude veerstoepen. 


 

Het voormalige café het Veerhuis, nu restaurant Brienen aan de Maas, wordt nog steeds opgesierd door een aantal glas in lood ramen, waaronder dit van de pont en de oude veerstoep.


 

De oude veerstoep in 1997....

De aanlegplaats van het veer bestaat nog steeds en ligt onder water. Van tijd tot tijd, als Rijkswaterstaat onderhoud pleegt aan de Maas en hiervoor de stuwen strijkt, loopt de rivier letterlijk leeg en zo was ook in 1997 de oude veerstoep van kinderkopjes weer voor enkele weken  zichtbaar. Vanaf de oude kerkheuvel is het maar enkele meters lopen. Ook werd duidelijk hoe het pijl vòòr de kanalisatie in de dertiger jaren was geweest. Voorheen kon men in warme zomers nagenoeg te voet de Maas oversteken.... Zie ook deze pagina

                                                         ---------------------------------

Zo ligt er onder dat spannend spiegelende wateroppervlak dat ook zo onstuimig tekeer kan gaan en soms heel ons dorp kan isoleren een verhaal verscholen dat vertelt over ons rijke verleden waarin de Maasovergang in het oude dorpscentrum zo’n belangrijke rol speelde: d’n alde vèèrstoep.